KENAR NOTLARI
İnsan Aynı Yere Dönünce Aynı İnsan Olur mu?
Buket Konur | Yayın Yönetmeni
Bir kitabı okurken bazı cümlelerin altını çizersiniz. Çevirirken bunu yapmak biraz daha zor. Çünkü altını çizmek istediğiniz cümlenin içinde zaten uzun uzun kalmanız gerekir. Bir kelimeyi seçer, sonra vazgeçer, cümleyi yeniden kurar, bazen başa dönersiniz.
Odysseia Zihniyeti’ni çevirirken ben de Homeros’un binlerce yıllık hikâyesiyle böyle vakit geçirdim. Dr. Sam Akbar, Odysseus’un eve dönüş yolculuğunu psikolojinin penceresinden anlatıyor. Kitapta dayanıklılıktan, kayıplardan, insanı ayakta tutan ilişkilerden ve kendisi için bir yön belirlemekten söz ediliyor. Ama bütün bu konuların arasında benim aklım en çok eve dönme fikrinde kaldı.
Odysseus’un istediği şey ilk bakışta çok basit: Savaş bitsin, evine dönsün, ailesine kavuşsun. Ne var ki yol uzadıkça uzuyor. Eve varmak için verdiği mücadele sırasında kayıplar yaşıyor, yanlış kararlar veriyor, bazen de yolunu kendi elleriyle zorlaştırıyor.
Sonunda İthaka’ya ulaştığında onu bekleyen hayat, geride bıraktığı hayat değil. Kendisi de yola çıkan adam değil artık.
Bu kısmı çevirirken bir süre durup düşündüğümü hatırlıyorum. İnsan bazen bir yere, bir ilişkiye, eski bir alışkanlığına ya da hayatının belirli bir dönemine dönmek istiyor. Özlediği şeyin orada, bıraktığı gibi durduğunu düşünmek rahatlatıcı geliyor. Oysa biz uzaktayken hayat yerinde durmuyor. Üstelik değişen yalnızca geride bıraktıklarımız da olmuyor.
Bunu fark etmek için on yıl denizlerde kaybolmamıza gerek yok. Yıllar sonra çocukluğumuzun geçtiği sokağa gittiğimizde de hissedebiliyoruz. Binalardan bazıları aynı, köşedeki dükkân değişmiş, eskiden uzun gelen yol kısalmış. Bir an için her şeyi hatırlıyoruz ama orada eskisi gibi yaşamaya devam edemeyeceğimizi de biliyoruz.
Bazen aynı şey bir eve taşındığımızda, iş değiştirdiğimizde ya da hayatımızda uzun süredir yer tutan biri artık olmadığında da yaşanabiliyor. Bildiğimiz düzen değişiyor. Önce eski hâlini geri getirmeye çalışıyoruz; sonra bazı şeylerin geri gelmeyeceğini kabul etmek gerekiyor. Bu, her zaman kolay ya da hızlı olmuyor.
Odysseia Zihniyeti’nin sevdiğim taraflarından biri, Odysseus’u kusursuz bir kahraman olarak sunmaması. Onun çelişkilerini, hatalarını ve zaman zaman başkalarına verdiği zararları da görmemizi istiyor. Dolayısıyla kitap, başımıza gelen her zorluğun bizi mutlaka daha iyi bir insana dönüştüreceğini söyleyen rahatlatıcı bir hikâye anlatmıyor. Daha çok, yaşadıklarımızdan sonra nasıl devam edeceğimizle ilgileniyor.
Çeviri sırasında bir metne bu kadar yakından bakmanın tuhaf bir yanı var. Günlerce aynı kişinin yolculuğuna eşlik ediyorsunuz. Bir süre sonra karakterin nereye varacağını bilseniz bile bazı soruları kendinize sormaya başlıyorsunuz.
Benim için o sorulardan biri şuydu: Geri dönmek istediğim şey gerçekten eski hayatım mı, yoksa o hayatın içinde hissettiğim bir duygu mu?
Belki bir yere ait hissetmek, belki güvende olmak, belki de henüz bazı şeyler değişmemişken olduğumuz kişiyi özlemek…
Kitabın sonlarına doğru İthaka, yalnızca haritada bulunabilecek bir ada olmaktan çıkıyor. İnsanın neye değer verdiği, nereye yöneldiği ve kendisiyle nasıl bir hayat kurmak istediği üzerine düşünmesini sağlayan bir fikre dönüşüyor.
Ben kitabı çevirmeyi bitirdim. Odysseus da sonunda evine vardı. Ama eve dönüş meselesi, dosyayı kapattığımda benim için kapanmadı.
Şimdi bazen uzun zamandır gitmediğim bir yere dönerken ya da eski bir fotoğrafa bakarken aklıma geliyor: Her şeyi bıraktığımız gibi bulmayı beklemek yerine, bugün olduğumuz kişiyle orada yeniden nasıl durabileceğimize bakmak da mümkün.
Belki eve dönmenin bir yolu da budur…