Çağın Hâlleri
Doomscrolling: Neden Kaydırmayı Bırakamıyoruz?
“Bir dakika bakıp çıkacağım.”
Telefonu elimize alırken çoğu zaman niyetimiz gerçekten bu. Bir mesaja cevap vermek, haberlere göz atmak ya da sosyal medyada biraz dolaşmak… Sonra bir haber diğerine, bir video başka bir videoya bağlanıyor. Birkaç dakika diye başladığımız şeyin ne zaman yarım saate dönüştüğünü fark etmiyoruz.
Üstelik karşımıza çıkanların hepsi bizi iyi hissettiren içerikler de değil. Kötü haberler, tartışmalar, krizler, kaygı uyandıran başlıklar… Okudukça yoruluyoruz ama yine de ekranı aşağı doğru kaydırmaya devam ediyoruz.
Bu davranışın artık bir adı var: doomscrolling.
Peki bizi rahatsız eden içeriklerden neden uzaklaşmak yerine bir sonrakine bakıyoruz?
Mesele yalnızca irade mi?
Telefonu bırakmakta zorlandığımızda bunu kolayca kendimize bağlıyoruz. “Yine çok vakit harcadım”, “Kendimi durduramıyorum”, “Biraz daha disiplinli olmalıyım.”
Oysa dijital dünyada dikkatimizi isteyen yalnızca bir uygulama yok. Haber siteleri, sosyal medya platformları, videolar, bildirimler, reklamlar ve mesajlar aynı sınırlı kaynak için yarışıyor: dikkatimiz.
Tim Wu, Dikkat Tacirleri kitabında tam da bu noktaya bakıyor. Dikkatin nasıl ekonomik bir değere dönüştüğünü; medya ve reklamcılığın tarihinden dijital platformlara uzanan geniş bir çerçevede ele alıyor. Bugün son derece kişisel görünen “telefonu neden bırakamıyorum?” sorusunun arkasında aslında dikkatimizi yakalamak ve mümkün olduğunca uzun süre elde tutmak üzerine kurulmuş çok daha büyük bir sistem var.
Bu açıdan baktığımızda mesele biraz değişiyor:
Biz ekrana bakarken, ekran da bizim dikkatimizi tutmaya çalışıyor.
Neden özellikle kötü haberlerde kalıyoruz?
Doomscrolling’in tuhaf tarafı da burada başlıyor. Yalnızca eğlenceli ya da hoşumuza giden şeylere bakmıyoruz. Bazen tam tersine, bizi huzursuz eden gelişmeleri takip etmeyi sürdürüyoruz.
Başka ne olmuş?
Yeni bir gelişme var mı?
Gözden kaçırdığım bir şey var mı?
Bir noktadan sonra bilgi edinmekle sürekli kontrol etmek arasındaki sınır bulanıklaşıyor. Yeni bir şey öğrenmek için başladığımız kaydırma hareketi, kendini tekrar eden bir döngüye dönüşüyor.
Üstelik bu akışın doğal bir sonu yok.
Bir gazetenin son sayfasına gelebilir, bir kitabın bölümünü bitirebiliriz. Sosyal medya akışında ise önümüzde her zaman başka bir içerik var. Bir sonrakine ulaşmak için parmağımızı birkaç santimetre hareket ettirmemiz yeterli.
Belki de “bir tane daha” demeyi bu kadar kolaylaştıran şey tam olarak bu.
Dikkatimizi neye verdiğimiz neden önemli?
Mesele yalnızca telefonla kaç saat geçirdiğimiz değil. Gün boyunca dikkatimizi neye verdiğimiz, neyi fark ettiğimizi ve neyin üzerinde düşünmeye devam ettiğimizi de belirliyor.
Bir kitabın birkaç sayfasında kalmakla birkaç dakika içinde yirmi farklı içeriğe bakmak aynı tür dikkati istemiyor. Biri bir düşüncenin içinde kalmayı, diğeri sürekli bir sonrakine geçmeyi teşvik ediyor.
Bu yüzden çözümü hemen “telefonu bırakalım” cümlesine bağlamak da fazla kolay. Dijital dünyanın dışında yaşamıyoruz. Telefonlarımızla çalışıyor, haber alıyor, konuşuyor, öğreniyor ve eğleniyoruz.
Belki önce daha basit bir şeyi fark etmek gerekiyor:
Ekranı her açtığımızda yalnızca içerik tüketmiyoruz. Dikkatimizi de bir yere veriyoruz.
Dikkat Tacirleri bu noktada bir dijital detoks reçetesi sunmaktan çok, dikkatimizi isteyen sistemin nasıl ortaya çıktığını ve nasıl işlediğini düşünmek için başka bir kapı açıyor.
Belki bir sonraki kez “Bir dakika bakıp çıkacağım” diyerek telefonu elimize aldığımızda kendimize şu soruyu sorabiliriz:
Ben şu anda neye bakmak istiyorum, ne benim dikkatimi çekmeye çalışıyor?
Bu konu üzerine okumaya devam etmek isteyenlere:
https://www.thekitapyayinlari.com/urun/dikkat-tacirleri-i-9750